Önsöz
Bu kitap ilk aşamada dijital formatta yayımlanmıştır. Basılı bir yayın yerine açık erişimli dijital bir formatın tercih edilmesinin nedenleri vardır.
Dijital kitaplar ücretsizdir ve kolaylıkla erişilebilir. Tablet, bilgisayar ya da cep telefonu gibi farklı cihazlarda rahatlıkla okunabilir. Ornitoloji gibi sürekli değişen ve gelişen bir alanda, basılı kitaplar daha yayımlandıkları anda güncelliğini yitirebilir. Oysa dijital kitaplarda tür listeleri, yayılış haritaları ve mevcut durum bilgileri hızla güncellenebilir. Ayrıca dijital yayınlar, daha katılımcı bir süreçle geliştirilebilir. Kuş gözlemcileri, uzmanlar ve akademisyenler GitHub üzerinden metni doğrudan düzenleyebilirler.
Kitabın Tarihçesi
Türkiye’nin yabani kuş türlerine dair bugüne kadar hazırlanmış en kapsamlı kaynak olan The Birds of Turkey 2008 yılında İngilizce olarak yayımlandı1. Yazarlarından biri olarak, kitabın yayımlanmasının hemen ardından kitabın Türkçesinin mutlaka olması gerektiği fikriyle harekete geçtim. Cavit Bilen’in desteği ile “The Birds of Turkey” kitabının telif hakları alındı ve 2013 yılında, İngilizceye hâkim kuş gözlemcilerinden oluşan bir ekiple metnin taslak çevirileri tamamlandı. Diğer yandan, kitapla ilgilenen yayınevi yayın politikasını değiştirerek bu tür kitapları basmama kararı aldı. Sonuçta kitapla ilgili çalışmalar da yarıda kaldı.
Çevirisi tamamlanan metinler incelendiğinde, kitabın yalnızca dil yönünden değil, içerik açısından da kapsamlı bir revizyona ihtiyaç duyduğu ortaya çıktı. Bu nedenle, yazarların da rızasıyla proje bir çeviri çalışmasından özgün bir kitap projesine dönüştü. Başlangıçta hedeflenen çevirinin ötesine geçilerek metinler yeniden yazıldı; mevcut durum paragrafları güncellendi, bazı taksonomik tartışmalar çıkarıldı ve üreme biyolojisi bölümleri sadeleştirildi. 2008’de yayımlanan orijinal kitaptan bu yana geçen sürede Türkiye kuş faunasında yaşanan değişiklikler ve yeni gözlemler, metinlere ve haritalara dahil edildi. Türkiye kapsamı dışındaki bilimsel içerikler çıkarıldı; haritalar renklendirildi ve okuyucu dostu unsurlarla zenginleştirildi. Böylece, başlangıçta bir çeviri olarak tasarlanan çalışma, özgün içeriğe sahip yeni bir kitaba dönüştü.
Uzun bir duraklama döneminin ardından, 2016 yılında yeniden harekete geçtim ve İş Bankası Yayınları ile bir sözleşme imzalayarak editör Cumhur Öztürk ile çalışmalara başladım. Doğa tarihi konusunda deneyimli bir editör olan Cumhur ile metinler bir kez daha gözden geçirildi ve kitabın ilk maketi hazırlandı. Ancak bu süreçte, Türkiye’de yaşanan gelişmeler ve kişisel nedenlerle bu büyük projeye tekrar odaklanmakta güçlük çektim. 2021’e kadar süren bu duraklamanın ardından, artan kâğıt maliyetleri ve kitabın 500 sayfayı aşan hacmi nedeniyle yayımlama sürecinden karşılıklı olarak vazgeçildi.
Sonunda teknolojik gelişmeler imdadıma yetişti. Veri bilimiyle ilgili bazı kitaplardan etkilenerek, RStudio tarafından geliştirilen Quarto yayıncılık sistemini öğrendim. Elimdeki metinleri Markdown formatında yeniden düzenledim. Quarto sayesinde dizgi ve tasarımla ilgili tüm sorunlar ortadan kalktı; kaynakça yönetimi ise çok pratik ve hızlı bir hâle geldi.
Editör Cumhur Öztürk ile üzerinde uzlaştığımız düzeltmeler ve metnin yeniden biçimlendirilmesi konusunda yapay zekâyı yönlendirdim; özellikle üreme paragraflarını sistemli bir şekilde yeniden organize ettim. Yine yapay zekâ desteğiyle, tüm metni dilbilgisi ve yazım kuralları açısından uyumlu hale getirip daha akıcı ve anlaşılır bir dile kavuşturdum. Ekim 2024 ile Mayıs 2025 arasında yoğun bir çalışma sürecine girdim. Kitabı fasiküller hâlinde yayımlamaya karar verdim. İlk üç fasikül Ekim 2024’te çevrimiçi olarak yayımlandı. Kitabın tamamı ise Mayıs 2025’e kadar tamamlandı.
Kitabın içeriğini GitHub platformu üzerinden yayımlayarak, GitHub Pages (github.io) altyapısıyla çevrimiçi olarak herkesin erişimine açtım.
Kuşlar hakkındaki bir kitap fotoğrafsız olamazdı! Her türe eBird Macaulay Library’nin görsel–işitsel arşivinden yüksek kaliteli fotoğraflar widget formatında eklendi.
Kitabın Hazırlanması
Bu yazarların çalışmaları, müze örnekleri, kendi arazi gözlemlerimiz ve diğer otoritelerin değerlendirmeleriyle karşılaştırılarak yeniden gözden geçirilmiştir.
Metinlerin Yazılması
Bu kitaptaki metinler ilk aşamada İngilizce olarak, aşağıdaki yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu metinlerin büyük çoğunluğu Guy Kirwan tarafından yazılmıştır. Diğer metinleri hazırlayan yazarlar şu şekildedir:
Barbaros Demirci: Poyrazkuşu, Uzunbacak, Kılıçgaga, Kocagöz, Halkalı Küçük Cılıbıt, Halkalı Cılıbıt, Akça Cılıbıt, Büyük Cılıbıt, Altın Yağmurcun, Yağmurcun, Mahmuzlu Kızkuşu, Kızkuşu, Ak Kumkuşu, Küçük Kumkuşu, Sarı Bacaklı Kumkuşu, Kızıl Kumkuşu, Kara Karınlı Kumkuşu, Dövüşkenkuş, Küçük Suçulluğu, Suçulluğu, Çulluk, Çamurçulluğu, Kervançulluğu, Kara Kızılbacak, Kızılbacak, Bataklık Düdükçünü, Yeşilbacak, Yeşil Düdükçün, Orman Düdükçünü, Çizgili İshakkuşu, İshakkuşu, Puhu, Kumkuşu, Alaca Baykuş, Kulaklı Orman Baykuşu, Kır Baykuşu.
Metehan Özen: Kaya Güvercini, Gökçe Güvercin, Tahtalı, Kumru, Üveyik, Küçük Kumru, Tepeli Guguk, Guguk, Çobanaldatan, Çıtkuşu, Dağbülbülü, Büyük Dağbülbülü, Çalı Bülbülü, Kızılgerdan, Benekli Bülbül, Bülbül, Mavigerdan, Kara Kızılkuyruk, Kızılkuyruk, Çayır Taşkuşu, Taşkuşu, Sibirya Taşkuşu, Kuyrukkakan, Alaca Kuyrukkakan, Kıbrıs Kuyrukkakanı, Kara Kulaklı Kuyrukkakan, Kızılca Kuyrukkakan, Taşkızılı, Gökardıç, Boğmaklı Ardıç, Karatavuk, Tarla Ardıcı, Öter Ardıç, Kızıl Ardıç, Ökse Ardıcı, Benekli Sinekkapan, Kayın Baştankarası, Ak Yanaklı Baştankara, Çam Baştankarası, Mavi Baştankara, Büyük Baştankara, Orman Tırmaşıkkuşu, Bahçe Tırmaşıkkuşu, Çulhakuşu, Sarıasma.
Tim Marlow: Benekli Suyelvesi, Bataklık Suyelvesi, Küçük Suyelvesi, Bıldırcınkılavuzu, Sutavuğu, Sakarmeke, Turna, Büyük Karabaş Martı, Akdeniz Martısı, Küçük Martı, Karabaş Martı, İnce Gagalı Martı, Küçük Gümüş Martı, Kara Sırtlı Martı, Gülen Sumru, Hazar Sumrusu, Kara Gagalı Sumru, Sumru, Küçük Sumru, Bıyıklı Sumru, Kara Sumru, Bağırtlak, Kılkuyruk Bağırtlak, Derekuşu, Sürmeli Dağbülbülü, Taş Bülbülü, Boz Kuyrukkakan, Ak Sırtlı Kuyrukkakan, Küçük Sinekkapan, Alaca Sinekkapan, Halkalı Sinekkapan, Kara Sinekkapan, Bıyıklı Baştankara, Uzun Kuyruklu Baştankara, Anadolu Sıvacısı, Sıvacı, Kaya Sıvacısı, Büyük Kaya Sıvacısı, Duvar Tırmaşıkkuşu.
Güven Eken Keklik, Çil Keklik, Bıldırcın ve Saz Delicesi metinlerini hazırlayarak katkı vermiştir.
Türkçeye Çevrilmesi ve Uyarlanması
Metinlerdeki bilgi akışı yeniden düzenlenmiş, bilgi sıralaması sıradan bir gözlemcinin anlayışına göre şekillendirilmiştir. Çok uzman kullanıcıların ilgisini çekebilecek özel bilgiler – örneğin çok yaygın bir türün Doğu Karadeniz’de bulunmadığı gibi ayrıntılar – genel giriş paragrafından sonra, metnin ilerleyen bölümlerine yerleştirilmiştir. Benzer şekilde, tartışmalı ya da karmaşık konular sadeleştirilmiş, ana fikir ön plana çıkarılmıştır. Bu sayede genel okuyucunun metindeki temel mesajı kolayca kavraması hedeflenmiştir.
Metinler en güncel bilgilerle güncellenmiştir. Son yayın 2008 yılında yapıldığı için, metinlerin çoğu 2000’li yıllarda tamamlanmıştır. Arada geçen 25 yılda kuşlar hakkında bildiklerimiz son derece artmıştır. Nadir türlerin kayıtları gelmeye ve sağlıklı şekilde teyit edilmeye devam etmektedir. Yaygın türler için de daha önce bilinmeyen alanlardan gözlem ve üreme kayıtları elde edilmiştir.